Κολιέ, Παντικάπαιον (Κερτς), 3ος αιώνας πΧ, Μουσείο Hermitage
Ένα μοτίβο αναφοράς στον Ελληνικό πολιτισμό και την γεωγραφική του έκταση συνήθως ξεκινάει από τη Νότια Ιταλία και φτάνει μέχρι την περιοχή του Πόντου. Τη θεματική και το μοτίβο αυτό συναντάει κάποιος που αναζητάει την παρουσία και τον πολιτισμό των Ελλήνων για μεγάλα ιστορικά διαστήματα σε συγκεκριμένες περιοχές.
Πέρα από μια στενά αθηνοκεντρική ή ελλαδίτικη προοπτική αλλά και πέρα από διάφορες οριενταλιστικές προσεγγίσεις, η Ελλάδα έξω από τον ελλαδικό χώρο συνήθως αγγίζει τα παραπάνω όρια.
Έτσι κάποιες σκέψεις για τα κοσμήματα στις περιοχές αυτές έχουν ενδιαφέρον καθώς επιβεβαιώνουν το συγκεκριμένο πλαίσιο ενώ και η κοσμηματοποιία σαν τέχνη εκφράζει πέρα από τη γλώσσα και τη θρησκεία, μία σειρά μοτίβων, συμβόλων και αφηγήσεων του ελληνικού πολιτισμού.
Στην περίπτωσή μας αξίζει να αναφερθεί ότι το μοτίβο "Πόντος - Νότια Ιταλία" δεν περιορίζεται στις οικείες περιοχές Τραπεζούντας, Σινώπης ή Αμάσειας αλλά σε όλα τα παράλια του Εύξεινου Πόντου.
Ξεκινώντας με τον διπλό πέλεκυ, ένα σύμβολο στενά συνδεδεμένο με την Κρήτη, εάν σκύψουμε προσεκτικά θα δούμε τη χρήση του στον Εύξεινο αλλά και σε όλο τον Ελλαδικό χώρο. Αυτό οδηγεί και στην καλύτερη και ορθότερη κατανόηση του κρητικού πολιτισμού σαν μέρος του ευρύτερου ελληνικού. Αφ' ετέρου η συχνότερη και εντονότερη χρήση του συμβόλου στην κρητική τέχνη φανερώνει πως το συγκεκριμένο σύμβολο-σχέδιο, για διάφορους λόγους, έκφρασε βαθύτερα και ταυτίστηκε περισσότερο με την Κρήτη.
Συνεχίζοντας με τα ομηρικά έπη, που αποτελούν μια δεξαμενή παραπομπών, μορφών και αφηγήσεων για όλο τον ελληνικό κόσμο έως και σήμερα. Η σφαίρα της κοσμηματοποιίας δεν αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα αυτό και έτσι κοσμήματα με εικόνες από αυτά επιβεβαιώνουν την κοινή γνώση. Ένα μικρό δαχτυλίδι από το Παντικάπαιο, με την Πηνελόπη καθισμένη στον αργαλειό της, μπορεί να αποτελέσει ένα αντιπροσωπευτικό δείγμα, καθώς παραδείγματα υπάρχουν πολλά.
Δαχτυλίδι-σφραγίδα με την Πηνελόπη, Παντικάπαιον, Κερτς, 450πΧ, μουσείο Hermitage
Οι φτερωτοί έρωτες είναι ένα ακόμα κλασικό σχέδιο που συναντάμε στον Εύξεινο, σε πάμπολες αποτυπώσεις και παραλλαγές. Πάνω σε δελφίνια, αετούς, έφιπποι ή πεζοί, μόνοι τους ή μαζί με άλλες μυθικές φιγούρες και χαρακτήρες. Δαχτυλίδια και διακοσμητικές ανάγλυφες αφηγήσεις, περισσεύουν με τις συγκεκριμένες μορφές.
Εκεί που το κόσμημα συναντάει την νομισματοκοπία, τα αρχαία νομίσματα είναι μια κατηγορία από μόνα τους. Οι πλευρές τους αποτυπώνουν εξίσου μυθικά ή αληθινά πρόσωπα, σύμβολα αρχών, πόλεις, δυναστείες και βασίλεια. Το δελφίνι και ο αετός της Σινώπης είναι από τα πιο γνωστά εμβλήματα έως σήμερα.
Ασημένιο νόμισμα της Σινώπης, 350-330 πχ, με αραμαϊκά γραμματα, Βρεττανικό μουσείο
Τα αρχαιοελληνικά "κολιέ με λόγχες", είναι μια αναγνωρίσιμη κατηγορία κοσμήματος. Διαδεδομένα σε όλο τον ελληνικό κόσμο, χρυσά κολιέ με λόγχες εμφανίζονται περιμετρικά του Εύξεινου αλλά και στην ευρύτερη περιοχή της Μικράς Ασίας σε διάφορες παραλλαγές.
Κολιέ, Κύμη Αιολίς - Μαρμαράς, 330-300 πΧ, Βρεττανικό μουσείο
Άνθη-ροζέτες, μικρές σφαίρες και γεωμετρικά σχήματα συμπληρώνουν μια πρώτη ομάδα γνωστών κοσμημάτων και διακοσμητικών σχημάτων. Η εμφάνιση των μοντέλων αυτών υποδηλώνει όχι μόνο την παρουσία Ελλήνων και την παραγωγή αλλά και τους εμπορικούς δεσμούς και την εισαγωγή από τα υπόλοιπα ελληνικά κέντρα. Φυσικό επακόλουθο και η χρήση των μοντέλων αυτών από Έλληνες και "βάρβαρους" των περιοχών αυτών...
Κολιέ, Παντικάπαιον (Κερτς), 5ος αιώνας πΧ, Μουσείο Hermitage
Σε δεύτερο πλάνο, κάποιος που φυσιολογικά ξεκινάει την έρευνα για τις ρίζες του από τον Πόντο στις αρχές του 1900 και κατόπιν γνωρίζει τον βυζαντινό και τον αρχαίο Πόντο, είναι εύκολο και συχνά παραγνωρίζει την ελληνική παρουσία σε όλο τον Εύξεινο από την αρχαιότητα έως σήμερα.
Με κάποιες επιφυλάξεις μπορούμε να πούμε ότι ο ελληνισμός του Εύξεινου Πόντου είναι λιγότερο γνωστός στην Ποντιακή κοινότητα και γι'αυτό αντιπροσωπεύεται ακόμα λιγότερο στoν ελληνικό δημόσιο διάλογο, όσο και αν υπάρχουν παραδείγματα εξαιρέσεων.
Κλείνοντας και επιστρέφοντας στο αρχικό θέμα, μέσα από το φίλτρο της κοσμηματοποιίας επιβεβαιώνονται σε μεγάλο βαθμό στερεότυπα για τη γεωγραφική έκταση και έκφραση του ελληνικού πολιτισμού.
Επιβεβαιώνονται και αρκετά μικρότερα όπως η βυζαντινή πολυχρωμία, η συνέχεια του αρχαίου με τον βυζαντινό κόσμο ή ο διάλογος των Ελλήνων με τους γύρω λαούς της αρχαιότητας, που είναι από τα πιο δημοφιλή. Για όλα αυτά ελπίζουμε ότι θα αναφερθούμε ξανά, σύντομα και πιο αναλυτικά...
